Rio: gevaar, beeldvorming en realiteit

"Rio is not a city for amateurs." "People from Rio like to scam everyone." "I don't like Rio, because I have to be constantly alert."  

Men lijdt het meest van het lijden dat men vreest

Bovenstaande citaten zijn van drie willekeurige Brazilianen uit Marília, São Paulo en Curitiba die mij waarschuwden voor Rio. Het internet bevestigt het beeld van deze Brazilianen: ontelbare verhalen over gedrogeerde, beroofde en zelfs geliquideerde toeristen.

Echter was ik niet doodsbang voordat ik naar de stad afreisde. In Rio wonen 14 miljoen mensen, waarvan het overgrote deel zich zonder problemen door de stad heen manoeuvreert. Tel daarbij op de miljoenen toeristen die overdag zonnen op de Copacabana en 's avonds zorgeloos uitgaan in Leblon of Lapa. Alleen de horrorverhalen halen de westerse media.

Ook de citaten van de locals moeten in perspectief geplaatst worden. De uitspraken zijn afkomstig van Brazilianen uit de (hogere) middenklasse. Brazilië is een sterk gesegregeerd land – na Zuid-Afrika het land met de grootste welvaartsverschillen. De Braziliaanse middenklasse leeft grotendeels in compounds en ziet alles van daarbuiten al snel als een gevaar. Daarnaast waren de citaten afkomstig van Brazilianen uit andere steden. Hoeveel Rotterdammers zullen tegenover een willekeurige toerist positief zijn over Amsterdam?

 De waarschuwingen zijn echter ook niet helemaal uit de lucht komen vallen. Rio kampt al decennialang met ernstige geweldsproblemen en telt jaarlijks duizenden moorden. Toch moeten die cijfers in perspectief worden geplaatst. Door de enorme omvang van de metropool blijft een groot deel van de inwoners en bezoekers buiten direct contact met het geweld. Wat betekenen gemiddeld tien moorden per dag op een bevolking van ongeveer 14 miljoen mensen?

Militaire politie, Copacabana en machocultuur.

Tijdens mijn verblijf in Rio verbleef ik in Copacabana. Vanaf mijn hotel was het ongeveer vijftien minuten lopen naar het beroemde Copacabana Beach. Over Copacabana en de bijbehorende boulevard kloppen alle clichés. Al wandelend zie je mannen een balletje hooghouden of voetvolley spelen, terwijl vrouwen in mini-bikini's liggen te zonnen. Een hoogtepunt van een dag op het strand is een caipirinha: een alcoholisch drankje met limoen. Alleen de opdringerige verkopers vormen een smet op de strandervaring.

Copacabana voelt zo ontspannen omdat de Braziliaanse militaire politie de touwtjes stevig in handen heeft. De politie patrouilleert voortdurend en de agenten zijn bewapend met automatische wapens. De aanwezigheid van de militaire politie geeft veel toeristen een veilig gevoel, maar onder veel Brazilianen is het korps minder populair. De politie staat bekend om harde optredens, waarbij regelmatig sprake zou zijn van een racistische grondslag.

Ook ik kreeg in Copacabana te maken met de militaire politie. Toen ik bij mijn Uber-chauffeur – een licht getinte man – instapte, vertrouwde een passerende politiepatrouille het niet. Al snel kreeg de Uber een stopteken. De chauffeur moest al zijn papieren laten zien en er werden foto's van zijn auto gemaakt. Ook ik wilde mijn paspoort tonen, maar dat hoefde absoluut niet. In plaats daarvan vroegen de agenten herhaaldelijk "é bem (alles goed)?" en of ik vrijwillig in het voertuig was gestapt. Als blanke toerist kreeg ik een heel andere behandeling dan de chauffeur, die ondanks zijn bewezen onschuld zichtbaar bang was voor de politie.

Ook tijdens een avond stappen in Leblon ontmoette ik een politieagent. In de bar waar ik uitging sprak de agent, die buiten dienst was, mij aan omdat hij onder de indruk was van mijn lengte en blauwe ogen; in Brazilië is het voor heteroseksuele mannen heel normaal om elkaar complimenten te geven. De man vertelde trots over zijn rang binnen het korps en liet zijn wapen zien: een Magnum-revolver. Een Amerikaanse toerist in de bar herkende het wapen direct. De agent, die Alfredo heette, gaf mij zijn telefoonnummer en zei dat ik hem in geval van nood altijd kon bellen.

Het contrast met de favela

In Rio heb ik uiteraard de beroemde toeristische attracties bezocht, zoals Christus de Verlosser. Een absolute must-see – het beeld behoort tot de zeven nieuwe wereldwonderen.Toch maakte niet het wereldberoemde standbeeld, maar een bezoek aan een favela de meeste indruk op mij.

Favela's zijn overal in de stad aanwezig. Door hun ligging, hoog tegen de heuvels gebouwd, zijn ze vrijwel niet te missen. Vlak bij mijn hotel liep bijvoorbeeld een trap naar een favela. Iedere avond liepen bewoners van de wijk die trap af richting de afvalcontainers van de luxe hotels, om te kijken of er iets bruikbaars te vinden was. Het contrast tussen arm en rijk is in Rio vaak letterlijk zichtbaar op straat.

Favela's staan bekend als gevaarlijk. Waar de lokale overheid toeristische gebieden zoals Copacabana en Leblon stevig controleert, zijn in veel favela's gangs en paramilitaire milities de baas. Die milities, vaak bestaande uit voormalige politieagenten, zijn geregeld ook betrokken bij de drugshandel. Naar schatting leeft ongeveer een kwart van de inwoners van Rio in een gebied dat onder controle staat van een criminele organisatie of militie.

Rocinha, de favela die ik bezocht, stond onder controle van het Comando Vermelho (Rode Commando), de grootste criminele organisatie van Rio. Het Comando Vermelho ontstond in de jaren zeventig in de gevangenissen van Brazilië en werkte destijds samen met (linkse) politieke gevangenen die zich verzetten tegen de militaire dictatuur. In de decennia daarna groeide de organisatie uit tot een machtig drugsnetwerk dat in tientallen favela's de feitelijke macht in handen heeft. In Rocinha beïnvloedt het Comando Vermelho het dagelijks leven van ongeveer 200.000 inwoners.

Het Comando Vermelho houdt zich niet uitsluitend bezig met drugshandel. De organisatie neemt ook taken op zich die normaal gesproken door de overheid worden uitgevoerd. In Rocinha zorgt zij onder meer voor schoolboeken voor kinderen en ondersteuning bij huisvesting. Tegelijkertijd laat de afwezigheid van de overheid zich voelen: door het ontbreken van bouwvoorschriften en toezicht komen branden door kortsluiting regelmatig voor, soms met dodelijke gevolgen.

Mijn gids had goede contacten binnen het Comando Vermelho. Toen we het huis van een bevriende drugsdealer passeerden, mocht ik plotseling niet meer filmen. Op andere plekken moedigde de gids filmen juist aan. De boodschap was duidelijk: sommige zaken waren prima om aan toeristen te laten zien, andere absoluut niet.

De gids vertelde uitgebreid over het reilen en zeilen in de wijk. Omdat het Comando Vermelho de favela controleert en de lokale leiders pragmatisch opereren, oogt het dagelijks leven er op het eerste gezicht verrassend normaal; er is zelfs een McDonald's. Toch zijn de sporen van de organisatie overal zichtbaar. Mijn gids verwoordde het treffend: "Bewoners van de favela zijn als paddenstoelen. Je kunt ze allemaal eten, maar één keer de verkeerde kiezen en je bent dood." Problemen ontstaan vooral wanneer een rivaliserende bende of de overheid probeert de controle over een gebied over te nemen.

Dat soort machtsstrijd kan grote gevolgen hebben. In maart 2026 vielen er nog tientallen doden tijdens gewelddadige confrontaties na een politieoperatie in een favela. Volgens mijn gids gebruikten criminelen daarbij drones met explosieven om de politie aan te vallen, terwijl jongeren uit de wijk de agenten met stenen bekogelden.

Terwijl hij naast een politieauto stond, vertelde de gids met zichtbare trots dat er volgens hem bij de actie vier "motherfuckers" – zijn term voor politieagenten – waren omgekomen. Een veelgehoorde leus is dan ook: “A favela é nossa” (de favela is van ons), een territoriale claim die de sterke controle van lokale groepen weerspiegelt.

Rio in perspectief

Steden in onder meer Mexico, Zuid-Afrika en delen van Midden- en Zuid-Amerika kennen aanzienlijk hogere moordcijfers. Dat neemt niet weg dat criminaliteit in Rio een reëel probleem is. Tegelijkertijd doet het beeld van een stad waarin iedere bezoeker voortdurend gevaar loopt geen recht aan de dagelijkse werkelijkheid van miljoenen inwoners en toeristen. Voor hen speelt het leven zich grotendeels normaal en voorspelbaar af, binnen de grenzen van hun eigen wijken en routines.

Juist door deze contrasten tussen het gewone en het abnormale was de stad een verrijking voor mijn reis.

Dit was het laatste verslag. Dank jullie wel voor het volgen!